Δευτέρα, 1 Αυγούστου 2016

Το πλαίσιο της διαχείρισης κρίσεων/καταστροφών στην τουριστική βιομηχανία

Η ανθρώπινη ιστορία είναι γεμάτη από «μη προβλέψιμες καταστάσεις» που οδηγούν σε γενικευμένο κλίμα αβεβαιότητας και προκαλούν προβλήματα σε παγκόσμιο, εθνικό και τοπικό επίπεδο. Τα προβλήματα αυτά προκύπτουν λόγω των δυσμενέστατων συνεπειών που επιφέρουν στην πορεία τόσο των μεμονωμένων επιχειρήσεων και ατόμων, όσο και στην πορεία της οικονομίας κρατών ανεξαρτήτως μεγέθους και δύναμης. Η προσέγγιση αυτή αποτελεί τον ορισμό για αυτό που αποκαλείται «Κρίση». Η κρίση είναι κάθε κατάσταση που είναι δυνατόν να επηρεάσει τη μακροπρόθεσμη εμπιστοσύνη σε έναν οργανισμό ή ένα προϊόν ή να παρέμβει στην ικανότητα του να συνεχίζει να λειτουργεί κανονικά (Pacific Asia Travel Association, “ Crisis Management Manual”, 2003).

Ο τουρισμός ως κλάδος δραστηριοποίησης τα τελευταία χρόνια έχει εμφανίσει αλματώδη ανάπτυξη εδραιώνοντας τη θέση του ως μια από τις μεγαλύτερες και κερδοφόρες βιομηχανίες στον κόσμο. Σύμφωνα με τον Ανδριώτη (2008), ο τουρισμός με περισσότερο  από  ένα δισεκατομμύριο τουρίστες να ταξιδεύουν κάθε χρόνο, είναι πλέον μια ευρέως διαδεδομένη δραστηριότητα για τον αναπτυγμένο κόσμο, κυρίαρχη οικονομική δύναμη για πολλά αναπτυγμένα και αναπτυσσόμενα κράτη και σηματοδοτεί σημαντικές προοπτικές για την ανάπτυξη των υπανάπτυκτων περιοχών της περιφέρειας.  Ταυτόχρονα όμως ο τομέας του τουρισμού, είναι ένα εύθραυστο κομμάτι το οποίο επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από διάφορα γεγονότα και διάφορα είδη κρίσεων και καταστροφών που λαμβάνουν χώρα και όχι μόνο στον προορισμό αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο.Ο τουρισμός αποτελεί έναν από τους πλέον ευάλωτους τομείς οικονομικής δραστηριότητας διότι έντονα ή ακραία καιρικά φαινόμενα, ασταθείς πολιτικές συνθήκες και κοινωνικές αναταραχές μπορούν να επηρεάσουν τη φήμη και την εμπορευσιμότητα ενός τουριστικού προορισμού μέσα σε λίγες ώρες.

Πριν από μερικά χρόνια, τα αρνητικά γεγονότα, θεωρούνταν σπάνια και αντιμετωπιζόταν ως έκτακτα περιστατικά. Ωστόσο, οι εξελίξεις της τελευταίας δεκαετίας δείχνουν ότι υπάρχει ανάγκη να γίνει η διαχείριση κρίσεων αναπόσπαστο μέρος τόσο των πρακτικών όσο και των επιστημονικών εκτιμήσεων. Οι παγκόσμιες κρίσεις στον τουρισμό, αποτελούν ενδείξεις ότι η διαχείριση των προορισμών σε κρίση δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως ένα πρόβλημα που περιορίζεται σε λίγους συγκεκριμένους προορισμούς, είναι πλέον ένα παγκόσμιο ζήτημα.

Η καταλυτική σημασία του τουρισμού ως παράγοντας διαμόρφωσης τόσο της κατά τόπων εθνικής όσο και της παγκόσμιας οικονομίας έχει ευρύτατα μελετηθεί από το σύνολο της επιστημονικής κοινότητας, αφού έχει συμβάλει τα μέγιστα στην αναπτυξιακή διαδικασία πολλών χώρων του πλανήτη, μα ως επί το πλείστον των μικρών κι αναπτυσσόμενων. Βασισμένος στην ανάγκη του ανθρώπινου  να αλλάζει περιβάλλον,  να βλέπει καινούριες οπτικές παραστάσεις, να βιώνει διαφορετικές εμπειρίες ο τουρισμός αποτελεί ειδοποιό χαρακτηριστικό της ανθρωπότητας από δημιουργίας της. Αυτή ακριβώς η καθοριστική εννοιολογικά σηματοδότηση του τουρισμού είναι που τον κάνει ευάλωτο σε μια σειρά εξωγενών παραγόντων όπως η πολιτική αστάθεια και ότι αυτή δύναται να περικλείει.

Η Διαχείριση Κρίσεων (Crisis Management) ορίζεται ως η μεθοδολογία εκείνη που περιλαμβάνει συγκεκριμένο σχέδιο, οργάνωση, καθοδήγηση, και έλεγχο κατά την σημαντική περίοδο ακριβώς πρίν, κατά τη διάρκεια, και μετά από μία καταστροφή, ώστε να ελαχιστοποιηθούν οι τυχόν απώλειες των πόρων ενός οργανισμού από αυτή την καταστροφή και οι οποίοι (πόροι) θεωρούνται άκρως απαραίτητοι για την πλήρη επανόρθωση του οργανισμού αυτού. Κάθε γεγονός το οποίο δύναται να συγκεντρώσει το δημόσιο αρνητικό ενδιαφέρον σε μία επιχείρηση και να δημιουργήσει αρνητικές επιπτώσεις στη χρηματοοικονομική της κατάσταση, στις σχέσεις της με τους πελάτες της ή στη φήμη της ορίζεται ως κρίση.

Κυριακή, 5 Ιουνίου 2016

Πως επηρεάζουν τα γνωστικά σφάλματα τις αντιλήψεις μας;

Οι άνθρωποι συνεχώς συλλέγουν ερεθίσματα από το περιβάλλον και αντιδρούν σε αυτά με τρόπους που θα ενισχύσουν την επιβίωση τους. Έτσι, αντιλαμβάνονται, μεταφράζουν και ερμηνεύουν καταστάσεις, καθορίζοντας παράλληλα και τις στρατηγικές αντίδρασης τους απέναντι σε αυτές με σκοπό την προσαρμογή στο περιβάλλον τους. Οι συναισθηματικές και συμπεριφοριστικές αντιδράσεις επηρεάζονται κατά ένα μεγάλο μέρος από τις γνωσιακές εκτιμήσεις που γίνονται. 
Το βασικό ερώτημα της γνωστικής ψυχολογίας είναι το πώς ένα άτομο αποκτά γνώση. Επάνω στο ζήτημα αυτό, η βασική της θέση είναι ότι, η είσοδος και η επεξεργασία πληροφοριών, που οδηγούν στη μάθηση και τη γνώση, ακολουθούν μια διαδικασία παρόμοια με εκείνη της επεξεργασίας των τροφών κατά τη λειτουργία της πέψης. Με την επεξεργασία αυτή οι γνώσεις μετασχηματίζονται και αποθηκεύονται, για να ενεργοποιηθούν, όταν τις χρειαστούμε. Αυτό σημαίνει ότι για να μετατραπεί η πληροφορία σε γνώση, μεσολαβούν όχι μόνον οι αισθήσεις, οι οποίες φιλτράρουν τα εξωτερικά ερεθίσματα, αλλά και κάποιες διαδικασίες επεξεργασίας οι οποίες μετασχηματίζουν τα δεδομένα σε γνώση. Οι διαδικασίες αυτές καθορίζονται από τις γνωστικές λειτουργίες, δηλαδή την αντίληψη, τη μνήμη, τη γλώσσα, τη σκέψη και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων.

Τετάρτη, 20 Ιανουαρίου 2016

Επιχειρηματικότητα και Κοινωνική Κουλτούρα

Η επιχειρηματική ευκαιρία ή η επιχειρηματικότητα ευκαιρίας  μπορεί να προέλθει από τη δυνατότητα να ικανοποιηθεί μια ανάγκη της αγοράς με ένα νέο προϊόν ή από τη δυνατότητα δημιουργικού συνδυασμού υποαπασχολούμενων πόρων, ώστε να παραχθεί ένα καλύτερο προϊόν, το οποίο και αυτό καλύπτει μία ανάγκη της αγοράς (Ardichvili, Cardoso και Ray, 2003). Η ικανότητα του εντοπισμού των επιχειρηματικών ευκαιριών, μέσα από τη νοητική διαδικασία αναγνώρισης της ευκαιρίας, τη διευκρίνιση του ρόλου των επιχειρηματικών δικτύων, την αξιοποίηση της προηγούμενης γνώσης του επιχειρηματία και τη δυνατότητα επίτευξης κέρδους, μπορεί να οδηγήσει τον επίδοξο δημιουργό μιας μικρομεσαίας επιχείρησης στον απαραίτητο προβληματισμό σχετικά με το πώς θα δημιουργήσει τη δική του επιχειρηματική ευκαιρία (Christensen, Madsen και Peterson, 1989).

Αρκετές θεωρητικές προσεγγίσεις διαφοροποιούνται απέναντι στην λογική ότι οι επιχειρηματίες ξεκινούν μια επιχειρηματική δραστηριότητα με κίνητρο μόνο την επιβίωση ή την επιχειρηματική ευκαιρία. Πιο συγκεκριμένα από την ανάλυση της θεωρίας των πολιτιστικών επιχειρηματικών χαρακτηριστικών[i] (Bauhn C. & Neupert K., 2003) και των επιχειρηματικών κινήτρων[ii] (Shane, Locke and Collins, 2003), τεκμαίρεται ότι τα κίνητρα ανάληψης μιας επιχειρηματικής πρωτοβουλίας είναι μια σύνθετη εικόνα που περιλαμβάνει ζητήματα ανάληψης κινδύνων, δημιουργικότητας, ώθησης ατομικής αποδοτικότητας κ.λπ.

Σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και ενίσχυση της επιχειρηματικότητας των μικρομεσαίων επιχειρήσεων παίζει η «κουλτούρα» μιας κοινωνίας στο πλαίσιο της οποίας αναπτύσσεται η επιχειρηματική δράση. Η έννοια της «κουλτούρας» ορίζεται σαν το σύνολο των πεποιθήσεων και των αξιών που μοιράζονται τα μέλη της κοινωνίας, αλλά και οι αναμενόμενες–προσδοκώμενες συμπεριφορές των μελών της απέναντι σε οτιδήποτε αφορά την κοινωνία και απαιτεί μια στάση από τα μέλη της (Hayton, George, Zahra 2002, Herbig 1994, Hofstede 1980).

Τετάρτη, 13 Ιανουαρίου 2016

Η Στρατηγική Έξυπνης Εξειδίκευσης (Smart Specialization Strategy) και τα πέντε βήματα Εφαρμογής της στις περιφέρειες για την ανάπτυξη Συνεργατικών Σχηματισμών (Clusters)

Ο Συνεργατικός Σχηματισμός – Συστάδα Επιχειρήσεων (Cluster) είναι μία ομάδα ανεξάρτητων, συμπληρωματικών και συν-ανταγωνιστικών φορέων που δραστηριοποιούνται σε συγκεκριμένη βιομηχανική/οικονομική/θεματική περιοχή και σε συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή. Τα μέλη αυτής της ομάδας στο πλαίσιο του αμοιβαίου συμφέροντος,  συνδέονται σε μια αλυσίδα προστιθέμενης αξίας, με ισχυρές αλληλεπιδράσεις και ανταλλαγή πληροφορίας/γνώσης/καλών πρακτικών, με κοινούς προμηθευτές ή/και πελάτες, με από κοινού πρόσβαση και χρήση εγκαταστάσεων, υποδομών και υπηρεσιών, και υπαρκτό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα σε διεθνές επίπεδο. (Κόρρα 2009, Ιεραπετρίτης 2013, Ζυγιάρης 2014, Bourletidis D 2014,  Μπουρλετίδης Κ. & Μπουρλετίδης Δ. )

 Οι συστάδες αποτελούνται κατά κύριο λόγω από επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στον ίδιο κλάδο δραστηριότητας (οριζόντια clusters) ή σε διαφορετικούς κλάδους της διαδικασίας παραγωγής, ανήκουν δηλαδή στην ίδια εφοδιαστική αλυσίδα (κάθετα clusters).  Οι επιχειρήσεις αυτές ονομάζονται είτε «επιχειρήσεις-εταίροι», είτε «επιχειρήσεις κορμού». Τα clusters μπορούν να οδηγούν συγκεκριμένους παραδοσιακούς κλάδους και να βρίσκονται στην κορυφή της ανταγωνιστικής δυναμικής, παρότι αντιμετωπίζουν έντονο διεθνή ανταγωνισμό από χώρες χαμηλού κόστους.

 

Πέμπτη, 24 Σεπτεμβρίου 2015

Το «Social Media Project» στην Εκπαίδευση Ενηλίκων

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της προσωπικής και επαγγελματικής μας επικοινωνίας. Αποτελούν ένα νέο εναλλακτικό τρόπο επικοινωνίας, αλληλεπίδρασης και διασύνδεσης μελών διαφόρων ομάδων σε προσωπικό ή εταιρικό επίπεδο, δωρεάν ή με ιδιαίτερα χαμηλό κόστος. Οι φορείς σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης  (Σχολεία, Πανεπιστήμια, Κέντρα Δια Βίου Μάθησης, κ.α) χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αφενός για να προβάλουν  το έργο και τις εκπαιδευτικές δραστηριότητες που υλοποιούν, και αφετέρου να δημιουργήσουν μια ηλεκτρονική δικτυακή κοινότητα που θα ενδιαφέρεται να μαθαίνει νέα και θα «αλληλεπιδρά» με τον εκπαιδευτικό οργανισμό.  Άλλωστε αποδεικνύεται ότι ένα μέσο κοινωνικής δικτύωσης μπορεί να είναι περισσότερο αποτελεσματικό ακόμη και από μια τηλεοπτική διαφημιστική καμπάνια. Αυτό συμβαίνει γιατί δίνεται η δυνατότητα άμεσης παρέμβασης στον χρήστη, ο οποίος βλέποντας μια ανακοίνωση ή μια ανάρτηση μπορεί αμέσως να σχολιάσει, να επικροτήσει και να δώσει ανατροφοδότηση για το προϊόν ή την υπηρεσία που προβάλλεται.

Βέβαια η αντίληψη ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης χρησιμοποιούνται μόνο ως μέσο προβολής και προώθησης των δραστηριοτήτων, των υπηρεσιών και των εκδηλώσεων ενός εκπαιδευτικού οργανισμού, καθιστά τη χρήση τους μονοδιάστατη. Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως εκπαιδευτικό μέσο , ως τμήμα μιας ευρύτερης εκπαιδευτικής στρατηγικής ακόμη και ως αυτόνομη εκπαιδευτική δραστηριότητα.
Μετά από μια σειρά πειραμάτων, ερευνητές κατέληξαν  στο συμπέρασμα ότι οι τεχνολογίες κοινωνικής δικτύωσης ανοίγουν μια σειρά από ευκαιρίες μάθησης μέσα σε κοινότητες πρακτικής, και  η κοινωνική δικτύωση αποκτά τη μέγιστη αξία της όταν υποστηρίζει κοινότητες ατόμων που πραγματοποιούν δια ζώσης συναντήσεις ή εικονικές κοινότητες από άτομα που γνωρίζονται. (Hung, H. & Yuen, S. 2010).
Πιο συγκεκριμένα:
ØΟι εκπαιδευόμενοι ήταν ιδιαίτερα θετικοί απέναντι στη χρήση του ως υποστηρικτικού εργαλείου των διαλέξεων.
ØΑπέδωσαν μεγάλη αξία σε δυο χαρακτηριστικά: στο διαμοιρασμό πληροφοριών και στις δυνατότητες αλληλεπίδρασης.
ØΥπήρχε ένας μικρός αριθμός συμμετεχόντων που δυσκολεύτηκε σημαντικά να εξοικειωθεί με το προσδοκώμενο τρόπο σκέψης και δράσης.
Συνεπώς τα ΜΚΔ μπορούν να χρησιμοποιηθούν στις εκπαιδευτικές δραστηριότητες των προγραμμάτων εκπαίδευσης ενηλίκων , δίνοντας στο εκπαιδευτή την ευκαιρία να οργανώσει εργασίες σε ομάδες με τη μορφή Projects στο πλαίσιο μιας ευρύτερης στρατηγικής την οποία μπορούμε να ορίσουμε ως Social Media Project.


Το Social Media Project λειτουργεί χτίζοντας μια online κοινότητα από χρήστες, οι οποίοι ενδιαφέρονται για την εργασία –project της ομάδας εργασίας. Οι χρήστες αυτοί επικοινωνούν, ανταλλάσσουν ιδέες, αφήνουν σχόλια, ζητούν βοήθεια για την εργασία τους.
Μέσα από το χτίσιμο της κοινότητας, η ομάδα των εκπαιδευόμενων  μπορεί να ενημερώσει όλους τους ενδιαφερόμενους, να αξιοποιήσει τις δυνατότητες των συμμετεχόντων, να διατηρήσει τη φήμη της, να αναπτύξει ένα κοινωνικό προφίλ και να επικοινωνήσει με τους χρήστες στο δικό τους χώρο.

Σάββατο, 1 Αυγούστου 2015

Πρόσκληση για τη Δημιουργία Συνεργατικών Σχηματισμών -






Το Επαγγελματικό Επιμελητήριο Αθηνών θέτει σε διαδικασία Δημόσιας Διαβούλευσης, την Πρόσκληση Εκδήλωσης Ενδιαφέροντος,  για την επιλογή 5 Συνεργατικών Σχηματισμών (clusters), στο πλαίσιο της Δράσης 3 του Έργου με τίτλο «Συνεργατικά Δίκτυα Ανοιχτής Καινοτομίας» της Πράξης με τίτλο «Συνεργατικά Δίκτυα Ανοιχτής Καινοτομίας / Coopetitive Open Innovation Networks», που εντάσσεται στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Αττική 2007-2013.
Η Πρόσκληση Εκδήλωσης Ενδιαφέροντος περιλαμβάνει τα γενικά στοιχεία του Έργου, τη στοχοθεσία του Προγράμματος, τις προϋποθέσεις συμμετοχής των υποψηφίων (προϋπολογισμός προτάσεων, επιλεξιμότητα ενεργειών και δαπανών, κ.λπ.), τη διαδικασία υποβολής των προτάσεων και αξιολόγησης αυτών, την επιλογή (ένταξη προτάσεων), τη συμβασιοποίηση και την παρακολούθηση της πορείας υλοποίησης, καθώς και τις υποχρεώσεις που απορρέουν για τους επιλεγέντες συνεργατικούς σχηματισμούς.
Η Δημόσια Διαβούλευση διαρκεί από 31.07.2015 έως και 04.08.2015 και οι παρατηρήσεις των ενδιαφερομένων θα αποστέλλονται, μέσω ηλεκτρονικού μηνύματος, στη διεύθυνση:infoprograms@eea.gr.


Πρόσκληση για τη Δημιουργία Συνεργατικών Σχηματισμών -

Πέμπτη, 9 Ιουλίου 2015

Αποτελεσματικότητα Προγραμμάτων Εκπαίδευσης Ενηλίκων


Η επιτυχία και αποτελεσματικότητα ενός προγράμματος εκπαίδευσης ενηλίκων εξαρτάται από την επιτυχή διαχείριση και υιοθέτηση  των κατάλληλων θεωρίες μάθησης, της εφαρμογής ομαδοσυνεργατικών τεχνικών, στη δυναμική της ομάδας και στις αρχές εκπαιδευτικού σχεδιασμού.
 Πιο συγκεκριμένα: 
1.       Ένα πρόγραμμα Εκπαίδευσης Ενηλίκων οφείλει να ικανοποιεί τις προϋποθέσεις μάθησης των ενηλίκων, να κινητοποιεί το ενδιαφέρον των εκπαιδευομένων και να θέτει στόχους που να επικεντρώνονται στα επίπεδα των γνώσεων, των δεξιοτήτων και των στάσεων της εκπαιδευόμενης ομάδας (Βαϊκούση κ.συν., 1999 Courau, 2000•. Noye & Piveteau, 1999).
2.       Απαιτείται η υιοθέτηση της αντίληψης της ομάδας και ο «σεβασμός» στη δυναμική της. Παράλληλα με την επίτευξη των εκπαιδευτικών στόχων επιδιώκεται η μετατροπή του απλού αθροίσματος των μελών της τάξης σε μια δυναμική ομάδα εκπαιδευομένων που συμμετέχει ενεργά στο σχεδιασμό και την υλοποίηση των εκπαιδευτικών στόχων και δραστηριοτήτων.
3.       Επιπλέον, ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης ενηλίκων χρειάζεται να έχει στον πυρήνα του την κατανόηση ότι η εκπαίδευση ενηλίκων είναι μια πολιτική διαδικασία (Brookfield, 2001 Freire, 1974). Η εκπαίδευση δεν είναι ανεξάρτητη από το κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο στο οποίο υλοποιείται.  Γι αυτό και ένα σεμινάριο εκπαίδευσης ενηλίκων δεν είναι «κονσέρβα» που «τρώγεται» ανεξαρτήτως τόπου και χρόνου.  Κάθε φορά που υλοποιείται ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης θα πρέπει να εξετάζονται εκ των προτέρων μια σειρά από παράγοντες όπως τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του εκπαιδευτικού πληθυσμού, οι προσδοκίες τους για το πρόγραμμα, οι ιδιαιτερότητες της περιοχής στην οποία λαμβάνει χώρα η εκπαίδευση κ.α  και με βάση αυτά να επαναπροσδιορίζονται  εκπαιδευτικοί στόχοι, τεχνικές, μέσα και υλικό.
4.       Το μοντέλο εκπαίδευσης που υιοθετείται συχνά, θα πρέπει να είναι η ομαδική και βιωματικού τύπου εκπαίδευση, στην οποία οι συμμετέχοντες αποδίδουν μεγάλη σημασία στη διάσταση της γνώσης του εαυτού, που τη συσχετίζουν με τη διάσταση της ομάδας, επειδή βιώνουν μια παράλληλη διεργασία προς τον εαυτό και προς τον άλλο (Μπακιρτζής, 1998). Ο εκπαιδευτής δεν θα πρέπει να απασχολείται με το τι θα διδάξει αλλά με το σε ποιες δραστηριότητες θα εμπλέξει τους εκπαιδευόμενους.
5.       Το πρόγραμμα εκπαίδευσης ενηλίκων θα πρέπει να χαρακτηρίζεται ως “Edutaintment” (Education + Entertainment), (Εκπαίδευση + Διασκέδαση). Δηλαδή θα πρέπει να «ευχαριστεί» και να «διασκεδάζει» τους συμμετέχοντες  ώστε να βελτιώνεται η διάθεση και ο βαθμός συμμετοχής τους. Γενικά, ο βαθμός συμμετοχής των εκπαιδευομένων στη μαθησιακή διεργασία επηρεάζεται σημαντικά από το βαθμό ικανοποίησής τους, η οποία σχετίζεται με το πλαίσιο αναφοράς της ακαδημαϊκής αλλά κυρίως της συναισθηματικής προσέγγισης που ακολουθείται (Γούλας, 2006 Mezirow, 2000).
6.       Η κατάλληλη συναισθηματική προσέγγιση μπορεί να ανοίξει το δρόμο για την αλληλεπίδραση των συμμετεχόντων στη μαθησιακή διεργασία. Τα συναισθήματα μπορούν να προωθήσουν ή να εμποδίσουν τη μαθησιακή διεργασία οπότε ανάλογα με τις συνθήκες και τις προθέσεις των συμμετεχόντων θα χρειαστεί είτε να ενισχυθούν είτε να παραμεριστούν, ώστε τελικά τα μέλη της ομάδας μάθησης να μην αναπτύξουν άμυνες ούτε να αρνηθούν ή να αμφισβητήσουν την νέα γνώση (Boud, Keogh & Walker, 2002 Κόκκος, 1999, σελ. 69).
7.       Οι διαθέσιμες υποδομές πρέπει να είναι επαρκείς και σε καλή κατάσταση ώστε να συμβάλλουν στην επίτευξη των εκπαιδευτικών στόχων και να μην δημιουργούν εμπόδια στη μάθηση.