Η απώλεια του Κωνσταντίνου Τσουκαλά δεν
σηματοδοτεί απλώς την αποχώρηση ενός κορυφαίου Έλληνα κοινωνιολόγου και
πανεπιστημιακού. Σηματοδοτεί την απουσία μιας από τις πιο αναγνωρίσιμες και
ανήσυχες φωνές της ελληνικής δημόσιας διανόησης· ενός ανθρώπου που για
δεκαετίες επιχείρησε να κατανοήσει την ελληνική κοινωνία όχι απομονωμένη, αλλά
μέσα στις μεγάλες αντιφάσεις της νεωτερικότητας, της δημοκρατίας, του κράτους,
της εργασίας, της ανάπτυξης, της εξάρτησης και των κοινωνικών ανισοτήτων.
Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς ανήκε σε εκείνη τη γενιά
πανεπιστημιακών για τους οποίους η κοινωνική επιστήμη δεν μπορούσε να
περιορίζεται στην ασφαλή απόσταση του παρατηρητή. Η κοινωνιολογία ήταν γι’
αυτόν ταυτόχρονα επιστημονική γνώση και διαρκής άσκηση κριτικής σκέψης. Ένας
τρόπος να αμφισβητούμε όσα εμφανίζονται ως αυτονόητα, φυσικά ή αναπόφευκτα. Ίσως
γι’ αυτό μια από τις πιο χαρακτηριστικές του διατυπώσεις παραμένει τόσο ισχυρή:
«Δεν υπάρχουν κανονικές χώρες! Η κανονικότητα είναι ένας μύθος.»
Μέσα σε αυτή τη φράση βρίσκεται ένα μεγάλο μέρος
της κοινωνιολογικής του ματιάς. Η «κανονικότητα» δεν είναι μια ουδέτερη
κατάσταση απέναντι στην οποία μετριούνται κοινωνίες και λαοί. Είναι και η ίδια
μια κοινωνική και ιστορική κατασκευή. Αυτό που παρουσιάζεται ως φυσικό,
αυτονόητο ή «κανονικό» είναι συχνά αποτέλεσμα συγκεκριμένων συσχετισμών
δύναμης, ιστορικών διαδρομών και κυρίαρχων αντιλήψεων. Αυτός ακριβώς ήταν ο
Τσουκαλάς: ένας διανοούμενος που μας καλούσε να κοιτάξουμε πίσω από το
προφανές.
Στον πυρήνα της σκέψης του βρισκόταν πάντοτε η
δημοκρατία. Όχι όμως η δημοκρατία μόνο ως θεσμική αρχιτεκτονική, ως περιοδική
προσφυγή στις κάλπες ή ως σύνολο ατομικών ελευθεριών. Η δική του συμπύκνωση
ήταν πολύ πιο απαιτητική: «Δημοκρατία είναι η συλλογική αυτονομία.» Δημοκρατία
σημαίνει, με άλλα λόγια, ότι οι πολίτες μπορούν να αποφασίζουν από κοινού
για τη ζωή τους. Να θέτουν τις προτεραιότητές τους, να διαμορφώνουν την
κοινωνική ατζέντα, να ιεραρχούν το σημαντικό και το λιγότερο σημαντικό.
Γι’ αυτό και ο Τσουκαλάς προειδοποιούσε για μια
δημοκρατία που μπορεί να διατηρεί τους τύπους της, ενώ σταδιακά αδειάζει από το
ουσιαστικό της περιεχόμενο. Χρησιμοποιούσε χαρακτηριστικά την εικόνα της «δημοκρατίας
του γαλατά»: όταν χτυπά το πρωί το κουδούνι, γνωρίζεις ότι είναι ο γαλατάς
και όχι ο αστυνόμος. Αυτό αποτελεί ασφαλώς μια θεμελιώδη κατάκτηση της
ελευθερίας. Αλλά δεν αρκεί. Γιατί το μεγάλο ερώτημα της δημοκρατίας δεν είναι
μόνο αν ο πολίτης προστατεύεται από την αυθαιρεσία της εξουσίας. Είναι αν
μπορεί πραγματικά να συμμετέχει στη διαμόρφωσή της.
Γι’ αυτό μπορούσε να γράφει με οξύτητα για πολίτες που: «Οφείλουν να σκέπτονται αρκεί να μην αποφασίζουν.» Μια φράση που, χρόνια αργότερα, μοιάζει σχεδόν προφητική μπροστά στη μετατόπιση κρίσιμων αποφάσεων από την πολιτική προς αγορές, τεχνοκρατικούς μηχανισμούς και κέντρα ισχύος ολοένα πιο απομακρυσμένα από τον δημοκρατικό έλεγχο.
