Αποτελεσματικότητα Προγραμμάτων Εκπαίδευσης Ενηλίκων

Η επιτυχία και αποτελεσματικότητα ενός προγράμματος εκπαίδευσης ενηλίκων εξαρτάται από την επιτυχή διαχείριση και υιοθέτηση  των κατάλληλων θεωρίες μάθησης, της εφαρμογής ομαδοσυνεργατικών τεχνικών, στη δυναμική της ομάδας και στις αρχές εκπαιδευτικού σχεδιασμού.

 Πιο συγκεκριμένα: 

1.       Ένα πρόγραμμα Εκπαίδευσης Ενηλίκων οφείλει να ικανοποιεί τις προϋποθέσεις μάθησης των ενηλίκων, να κινητοποιεί το ενδιαφέρον των εκπαιδευομένων και να θέτει στόχους που να επικεντρώνονται στα επίπεδα των γνώσεων, των δεξιοτήτων και των στάσεων της εκπαιδευόμενης ομάδας (Βαϊκούση κ.συν., 1999^• Courau, 2000^•. Noye & Piveteau, 1999).

2.       Απαιτείται η υιοθέτηση της αντίληψης της ομάδας και ο «σεβασμός» στη δυναμική της. Παράλληλα με την επίτευξη των εκπαιδευτικών στόχων επιδιώκεται η μετατροπή του απλού αθροίσματος των μελών της τάξης σε μια δυναμική ομάδα εκπαιδευομένων που συμμετέχει ενεργά στο σχεδιασμό και την υλοποίηση των εκπαιδευτικών στόχων και δραστηριοτήτων.

3.       Επιπλέον, ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης ενηλίκων χρειάζεται να έχει στον πυρήνα του την κατανόηση ότι η εκπαίδευση ενηλίκων είναι μια πολιτική διαδικασία (Brookfield, 2001^• Freire, 1974). Η εκπαίδευση δεν είναι ανεξάρτητη από το κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο στο οποίο υλοποιείται.  Γι αυτό και ένα σεμινάριο εκπαίδευσης ενηλίκων δεν είναι «κονσέρβα» που «τρώγεται» ανεξαρτήτως τόπου και χρόνου.  Κάθε φορά που υλοποιείται ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης θα πρέπει να εξετάζονται εκ των προτέρων μια σειρά από παράγοντες όπως τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του εκπαιδευτικού πληθυσμού, οι προσδοκίες τους για το πρόγραμμα, οι ιδιαιτερότητες της περιοχής στην οποία λαμβάνει χώρα η εκπαίδευση κ.α  και με βάση αυτά να επαναπροσδιορίζονται  εκπαιδευτικοί στόχοι, τεχνικές, μέσα και υλικό.

4.       Το μοντέλο εκπαίδευσης που υιοθετείται συχνά, θα πρέπει να είναι η ομαδική και βιωματικού τύπου εκπαίδευση, στην οποία οι συμμετέχοντες αποδίδουν μεγάλη σημασία στη διάσταση της γνώσης του εαυτού, που τη συσχετίζουν με τη διάσταση της ομάδας, επειδή βιώνουν μια παράλληλη διεργασία προς τον εαυτό και προς τον άλλο (Μπακιρτζής, 1998). Ο εκπαιδευτής δεν θα πρέπει να απασχολείται με το τι θα διδάξει αλλά με το σε ποιες δραστηριότητες θα εμπλέξει τους εκπαιδευόμενους.

5.       Το πρόγραμμα εκπαίδευσης ενηλίκων θα πρέπει να χαρακτηρίζεται ως “Edutaintment” (Education + Entertainment), (Εκπαίδευση + Διασκέδαση). Δηλαδή θα πρέπει να «ευχαριστεί» και να «διασκεδάζει» τους συμμετέχοντες  ώστε να βελτιώνεται η διάθεση και ο βαθμός συμμετοχής τους. Γενικά, ο βαθμός συμμετοχής των εκπαιδευομένων στη μαθησιακή διεργασία επηρεάζεται σημαντικά από το βαθμό ικανοποίησής τους, η οποία σχετίζεται με το πλαίσιο αναφοράς της ακαδημαϊκής αλλά κυρίως της συναισθηματικής προσέγγισης που ακολουθείται (Γούλας, 2006^• Mezirow, 2000).

6.       Η κατάλληλη συναισθηματική προσέγγιση μπορεί να ανοίξει το δρόμο για την αλληλεπίδραση των συμμετεχόντων στη μαθησιακή διεργασία. Τα συναισθήματα μπορούν να προωθήσουν ή να εμποδίσουν τη μαθησιακή διεργασία οπότε ανάλογα με τις συνθήκες και τις προθέσεις των συμμετεχόντων θα χρειαστεί είτε να ενισχυθούν είτε να παραμεριστούν, ώστε τελικά τα μέλη της ομάδας μάθησης να μην αναπτύξουν άμυνες ούτε να αρνηθούν ή να αμφισβητήσουν την νέα γνώση (Boud, Keogh & Walker, 2002^• Κόκκος, 1999, σελ. 69).

7.       Οι διαθέσιμες υποδομές πρέπει να είναι επαρκείς και σε καλή κατάσταση ώστε να συμβάλλουν στην επίτευξη των εκπαιδευτικών στόχων και να μην δημιουργούν εμπόδια στη μάθηση.

Ανάπτυξη Συνεργατικών Σχηματισμών Συστάδων Επιχειρήσεων - Clusters

Η συστάδα επιχειρήσεων (Cluster)  είναι μία ομάδα ανεξάρτητων, συμπληρωματικών και συν-ανταγωνιστικών φορέων που δραστηριοποιούνται σε συγκεκριμένη βιομηχανική/οικονομική/θεματική περιοχή και σε συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή. Τα μέλη αυτής της ομάδας στο πλαίσιο του αμοιβαίου συμφέροντος,  συνδέονται σε μια αλυσίδα προστιθέμενης αξίας, με ισχυρές αλληλεπιδράσεις και ανταλλαγή πληροφορίας/γνώσης/καλών πρακτικών, με κοινούς προμηθευτές ή/και πελάτες, με από κοινού πρόσβαση και χρήση εγκαταστάσεων, υποδομών και υπηρεσιών, και υπαρκτό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα σε διεθνές επίπεδο.

Έτσι «συνεργαζόμαστε» ενώ παραμένουμε «ανταγωνιστές» και μαζί έχουμε τη δυνατότητα να αξιοποιήσουμε επιχειρηματικές ευκαιρίες  υψηλής κερδοφορίας και εξωστρέφειας τις οποίες μεμονωμένα τα μέλη του Cluster δεν θα μπορούσαν να εκμεταλλευτούν.

Οι συστάδες επιχειρήσεων – clusters  σύμφωνα με το ορισμό του Michael Porter είναι^[1]: «...γεωγραφικά κοντινές, επιχειρήσεις και άλλοι φορείς όπως πανεπιστήμια, που αλληλεπιδρούν με την βοήθεια της τεχνολογίας για την υλοποίηση ενεργειών σε συγκεκριμένους τομείς». Οι συστάδες αποτελούνται κατά κύριο λόγω από επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στον ίδιο κλάδο δραστηριότητας (οριζόντια clusters) ή σε διαφορετικούς κλάδους της διαδικασίας παραγωγής, ανήκουν δηλαδή στην ίδια εφοδιαστική αλυσίδα (κάθετα clusters). Οι επιχειρήσεις αυτές ονομάζονται είτε «επιχειρήσεις-εταίροι», είτε «επιχειρήσεις κορμού».

Σε διεθνές επίπεδο, τα clusters εμπεριέχουν –εκτός από τις επιχειρήσεις-, κυβερνητικούς και άλλους οργανισμούς, όπως Πανεπιστήμια, φορείς τυποποίησης, Think Tanks, Ινστιτούτα επαγγελματικής κατάρτισης και εμπορικές ενώσεις.  Οι φορείς αυτοί παρέχουν εξειδικευμένη κατάρτιση, εκπαίδευση, πληροφόρηση, έρευνα και τεχνολογική υποστήριξη. Ακριβώς, η συμμετοχή τέτοιων φορέων, διαφοροποιεί τα επιχειρηματικά δίκτυα από τις συστάδες επιχειρήσεων (clusters).

Τα clusters μπορούν να οδηγούν συγκεκριμένους παραδοσιακούς κλάδους και να βρίσκονται στην κορυφή της ανταγωνιστικής δυναμικής, παρότι αντιμετωπίζουν έντονο διεθνή ανταγωνισμό από χώρες χαμηλού κόστους. Στη Βρετανία και στη Γαλλία, τα clusters αναδύθηκαν μέσα από τοπικές συγκεντρώσεις δραστηριοτήτων υψηλής τεχνολογίας: λ.χ. στη Βρετανία Κέιμπριτζ, Corridor M4, Silicon Glen και  στη Γαλλία Γκρενόμπλ, Μονπελιέ, Τουλούζη, Sofia – Antipolis, Ile de France^[2].

Οι δραστηριότητες αυτές οργανώνονται με βάση περίπλοκες οριζόντιες και κάθετες μεταξύ τους διασυνδέσεις καθώς και με μηχανισμούς μεταφοράς τεχνολογίας (πανεπιστήμια, ερευνητικά ινστιτούτα, κέντρα καινοτομιών, ιδιωτικές εταιρείες παροχής υπηρεσιών Ε & Α, τεχνομεσιτείας κ.ά.).

"Ανεμώλια"... ένα βιβλίο ύμνος στη φιλία και την "απόδραση"

Είναι ορισμένα βιβλία που θα ήθελες να τα έχεις γράψει εσύ.. Πολύ περισσότερο πιστεύεις ότι σίγουρα θα τα έγραφες όταν θα έβρισκες χρόνο.. Τον χρόνο που δεν βρίσκεις για την οικογένεια σου, τους γονείς, τον εαυτό σου και τους παλιούς σου φίλους… Ναι αυτούς με τους οποίους σε δένουν τόσα πολλά και έχεις καταντήσει να τους μετατρέπεις σε εικονικούς φίλους του Facebook έχοντας τη λανθασμένη εντύπωση πως αυτή η εικονική φιλία θα μπορούσε να καλύψει το κενό που αφήνει η απώλεια της πραγματικής φιλίας.

Τα «Ανεμώλια» του Ισίδωρου Ζουργού  είναι ένα βιβλίο για την αντρική φιλία και τη φυγή. Μια παρέα φίλων από παιδιά, κοντά στα πενήντα, δραπετεύει μ’ ένα ιστιοπλοϊκό στην αρχή του καλοκαιριού αφήνοντας πίσω για πάντα όλη την προηγούμενη ζωή τους. Μέσα από τις περιπέτειες του ταξιδιού, το πικρό χιούμορ, τα απρόοπτα και την παλινδρομική μνήμη του αφηγητή αναδύεται ο πρόσφατος νεοελληνικός μηδενισμός και η δίνη στην οποία έχει πέσει η χώρα τα τελευταία τριάντα χρόνια. «Ανεμώλια» στη γλώσσα του Ομήρου είναι τα λόγια του αέρα, τα μάταια, τα ανώφελα. Σαν τις συζητήσεις για τα σχέδια και τα όνειρα που κάναμε και διαψεύστηκαν πανηγυρικά.. Σαν τις υποσχέσεις που δώσαμε και δεν τηρήσαμε.. Σαν τους σχεδιασμούς και απολογισμούς που κάνουμε τώρα στα σαράντα και κάτι, «δαρμένοι» και «πληγωμένοι» από μια κρίση που νοιώθουμε ότι στέρησε σε όλους εμάς την επαγγελματική και κοινωνική απογείωση που νομίζαμε ότι η ζωή μας όφειλε σε αυτή την ηλικία. 

Αυτό το μυθιστόρημα έχει πεδίο αναφοράς τον Όμηρο.. Τα ονόματα των ηρώων, οι χαρακτήρες, ο σκοπός του ταξιδιού, το όνομα του ιστιοφόρου, το ταξίδι στη δική τους Τροία για να κλέψουν το νεανικό έρωτα τους ενός εκ των πέντε, η οποία τον εγκατέλειψε πριν είκοσι χρόνια λίγο πριν το γάμο τους με το αντίστοιχο «Πάρη».. Πέντε φίλοι -“εταίροι” η ομηρική λέξη που προτιμάει ο Ζουργός-, λίγο πριν τα 50, μπαίνουν σε ένα ιστιοφόρο και δραπετεύουν από τη μικροαστική ζωή τους αναζητώντας εκτός από τα χαμένα τους όνειρα και τη χαμένη τους νεότητα…

Θα συζητήσουν πολλά, θα πουν αλήθειες που δεν τολμούσαν να ξεστομίσουν.. Θα πιουν , θα γλεντήσουν, θα αφεθούν, θα μαλώσουν, θα δοκιμάσουν τα όρια τους βιολογικά και ψυχικά, θα παίξουν μπάλα σαν παιδιά.. Ναι, αλήθεια λέει ο Χαλκίνης, ένας εκ των πέντε, ο φιλόλογος της παρέας και συγγραφέας. Και οι πέντε ξαναγίνονται νέοι σ’ αυτό το ταξίδι. Γλυκοκοιτάζουν όμορφες πωλήτριες, κοιμούνται στην παραλία, κάνουν αγώνες κολύμβησης, καπνίζουν σα φουγάρα, πίνουν το καταπέτασμα και αναζητούν τους νεανικούς τους έρωτες.  

 Στη θαλασσινή πορεία τους μέσα στα νερά του Αιγαίου αλλά και στην ανάδρομη πορεία της μνήμης θα συναντήσουν το ¨Μέντορα¨ και τον μάντη ¨Άνιο¨, τον κύκλωπα ¨Πολύφημο¨ και την ¨Ωραία Ελένη¨, την εξωτική νύμφη ¨Καλυψώ¨ και τέλος, την άρνηση, τη διάψευση και το θάνατο. Η εκστρατεία δεν θα ολοκληρωθεί ποτέ κι αυτοί οι αιώνιοι έφηβοι, οι άνδρες που ποτέ δεν ανδρώθηκαν, θα επιστρέψουν ταλαιπωρημένοι στη ζωή που επέλεξαν ( ή άραγε τους επέλεξε; ) αναγνωρίζοντας ότι όλο αυτό το ταξίδι, η περιπέτεια, η απόδραση δεν ήταν παρά ένα παιχνίδι! Τα λόγια τους, τα μεγαλόπνοα, ήταν μόνο ανεμώλια, δεν είχαν βάση πουθενά παρά μόνο σε αδύναμες εσωτερικές παρορμήσεις.
Δεν είναι περίεργο. Οι άνδρες συχνά παρασυρόμαστε. Όπως λέει κι ένας ήρωας του βιβλίου «…όταν θέλουν να αισθανθούν νέοι, φεύγουν. (…)τέτοιες στιγμές νομίζουν πως δε θα πεθάνουν ποτέ..»

Έτσι είναι το βιβλίο του Ζουργού. Ένα σωρό θέματα κεντρίζουν το συγγραφικό του ενδιαφέρον. Δεν περιορίζεται μόνο στην ανδρική φιλία και βέβαια δεν παραμελεί τις γυναίκες, η πέννα του περιγράφει με αγαπησιάρικο τρόπο όλους τους γυναικείους χαρακτήρες: τις νεανικές ερωμένες, τις συζύγους των εταίρων, τις μανάδες τους -αχ αυτές τις μανάδες, με τι ανθρωπιά τις σκιαγραφεί!-, τη μία που τους ταΐζει στο στόμα ενώ πηδούν απ’ το παράθυρο, την άλλη που το κρανίο της έμεινε γυμνό από τη χημειοθεραπεία, την τρίτη που την κακοποιεί ο σύζυγός της, όμως δε σταματάει εκεί, θα μας μιλήσει μέχρι και για την πόρνη που έκανε άντρα τον Στάθη, μέχρι και για τη βασανισμένη Βουλγάρα που παραλίγο να παντρευτεί τον πατέρα του Χαλκίνη. Κι όταν η διήγηση φτάνει στο νησί της Καλυψώς, εκεί ο Ζουργός παραδίδει την πέννα του σε μια γυναίκα που αρχίζει να διηγείται τη δική της ιστορία, ανθρώπινη και βασανισμένη όπως όλες οι ιστορίες του βιβλίου.

Διαβάστε ανεπιφύλακτα αυτό το βιβλίο… Πάντα ο Θερσίτης (το ιστιοφόρο των εταίρων) θα σαλπάρει, και οι πέντε φίλοι θα ταξιδεύουν για τη δικιά τους Τροία με στόχο να κλέψουν την ωραία Ελένη, κι εγώ, για άλλη μια φορά, θα μένω πίσω, στο γραφείο μου στην Πανεπιστημίου να γράφω εκθέσεις αξιολόγησης ή να διδάσκω τα μυστικά της εκπαίδευσης ενηλίκων χάνοντας πολλές φορές την ομορφιά των μυστικών της ζωής…  Δεν πειράζει. Θα τους προλάβω. Ξέρω πού θα τους βρω. Σ’ έναν ελαιώνα στη Μυτιλήνη, παίζουν ποδόσφαρο. Για εστία έχουν δυο μπόγους από ρούχα, τα γόνατά τους τρίζουν, η ανάσα τους βγαίνει δύσκολα και μυρίζει καπνό και ούζο……

Τους νεανικούς φίλους δεν τους διαλέγει κανείς, τις περισσότερες φορές είναι εκείνοι με τους οποίους έτυχε να βρεθείς στο ίδιο θρανίο, στην ίδια παρέα, στην ίδια σχολή, είναι απλά εκείνοι που βρέθηκαν πρώτοι εκεί. Είναι γεμάτοι προτερήματα και ελαττώματα στον υπερθετικό βαθμό, χαρίσματα και αδυναμίες που μεγεθύνονται απειλητικά με τα χρόνια...έχουμε ζήσει απίστευτα πράγματα μαζί τους γι’ αυτό και πολλές φορές μας εκνευρίζουν... επειδή μας ξέρουν τόσο καλά που δεν μπορούμε να τους κρυφτούμε. Βρίσκονται όμως πάντα στη διάθεσή μας, όποτε τους χρειαστούμε κι αυτό τους κάνει αναντικατάστατους.. (Φίλε Σπύρο, Άρη, Νίκο Π, Νίκο Μ., Γιώργο, Νικήτα, αδελφέ Δημήτρη, ας οργανώσουμε σύντομα ένα ταξίδι ολιγόωρο έστω, και κρασί  σίγουρα θα έχουμε πολλά να πούμε

ΥΓ.. Οι φωτογραφίες είναι από ένα γλέντι των δικών μου εταίρων πριν από τρία χρόνια περίπου.. (Bachelor Party του συντάκτη μετά ζωντανής μουσικής)..Πλησιάζει επέτειος τριετίας...

Εκείνο ακριβώς το μπλε..

«Αγαπούσε το μπλέ του σαν να ήταν το πεπρωμένο του. Και χωρίς αμφιβολία ήταν το πεπρωμένο του. Έπρεπε να το ανακαλύψει. Στο τέλος βρίσκει κανείς αυτό που του ανήκει».

Κάθε καλοκαίρι επιλέγω να «ξαναδιαβάσω» τη νουβέλα της Άννας Ζέγκερς, η οποία συνθέτει μια αλληγορική αναζήτηση του νοήματος της ζωής του καθενός μέσα από το οδοιπορικό του Μπενίτο ενός δημιουργικού αγγειοπλάστη για εκείνο ακριβώς το μπλε. Πάνω απ΄ όλα το κάνω γιατί νοιώθω πραγματικά την ανάγκη να επαναπροσδιορίσω το δικό μου προσωπικό νόημα, που νοιώθω ότι κάθε χρόνο φθείρεται από τις διαψεύσεις της καθημερινότητας, αλλά και το φθείρουν οι πάσης φύσεως κρίσεις.. οικονομικές, ανθρωπιστικές, αξιακές..

Στη νουβέλα της «Εκείνο ακριβώς το μπλε» η συγγραφέας παρακολουθεί την περιπλάνηση ενός Μεξικανού αγγειοπλάστη από μεταλλείο σε μεταλλείο και από οικισμό σε οικισμό, σε αναζήτηση του «αληθινού μπλε», του μπλε του κοβάλτιου, που δίνει στα κεραμικά του το χαρακτήρα τους.

Το σκηνικό της ιστορίας μας μεταφέρει στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμος, στο Μεξικό. Ο αγγειοπλάστης Μπενίτο φτιάχνει όμορφα κεραμικά πιάτα, ποτήρια, κύπελλα, λεκάνες και γενικώς χρηστικά αντικείμενα σπιτιού, που είναι πολύ ξεχωριστά κι ο κόσμος τα προτιμά εξαιτίας ενός ιδιαίτερης απόχρωσης μπλε χρώματος, που με αυτό τα ζωγραφίζει πολύ μαστόρικα κι εμπνευσμένα και μαζί με την οικογένειά του, την γλυκιά γυναίκα και τα τρία αγόρια τους τα πουλούν κάθε βδομάδα στο μεγάλο παζάρι της πόλης του Μεξικού.

Οι πελάτες αγοράζουν πρόθυμα και πολλές είναι οι γυναίκες που ανανεώνουν το νοικοκυριό τους ή ετοιμάζουν το αντίστοιχο της κόρης τους προτιμώντας τα όμορφα αντικείμενα με το συγκεκριμένο μπλε χρώμα, που ίσως πρόκειται για το μπλε του κοβαλτίου. Αυτό το φοβερό μπλε που όταν το κοιτάς δεν το χορταίνεις και που σου μιλάει κατευθείαν στην ψυχή ταξιδεύοντάς την στα πέρατα του κόσμου.

Όπως όμως και να΄χει, το χρώμα εισάγεται από την Ευρώπη στην οποία μαίνεται ο πόλεμος και μάλιστα ειδικά ό,τι ερχόταν από την Γερμανία έχει τεθεί υπό  καθεστώς εμπάργκο καθώς το Μεξικό έχει συμμαχήσει με τις ΗΠΑ, που έχουν μπει πια στον πόλεμο και τα αποθέματα αυτού του υπέροχου μπλε έχουν τελειώσει κι η εισαγωγή νέας ποσότητας προσκρούει σε ένα σωρό τυπικές και ηθικές δυσκολίες.

Ο Μπενίτο κινδυνεύει να χάσει τους πελάτες του και το να αλλάξει το χαρακτηριστικό του χρώμα είναι εξίσου δύσκολο επειδή όλα τα καλά, τα ιδιαίτερα χρώματα και μοτίβα έχουν γίνει σήμα κατατεθέν των άλλων κεραμιστών που οφείλει να τους σεβαστεί, όπως εκείνοι αυτόν που ως τότε μονοπωλούσε εκείνο ακριβώς το μπλε.

Εκπαιδευτής για τη γνώση και όχι για την …απόγνωση του άλλου

Ολοκληρώθηκε μια «εκπαιδευτικά» απίστευτη, απαιτητική και δύσκολη χρονιά για μένα και τους συνεργάτες μου στο Πρόγραμμα «Αξιολόγηση και Διασφάλιση Ποιότητας στην Εκπαίδευση» του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Το δύσκολο ή το απαιτητικό δεν αναφέρεται μόνο στις πολύωρες παρουσιάσεις σχεδόν σε καθημερινή βάση οι οποίες πολλές φορές ξεκινούσαν σχεδόν μόλις ολοκληρωνόταν το ωράριο στο Γραφείο Αντιπρύτανη Ακαδ. Υποθέσεων και στη Μονάδα Διασφάλισης Ποιότητας στην οποία εργάζομαι. Για όσους από εμάς έχουμε την ευλογία να ασχολούμαστε με την εκπαίδευση, σχεδιάζοντας και υλοποιώντας εκπαιδευτικό έργο, η διδασκαλία πολλές φορές λειτουργεί λυτρωτικά, ανανεώνοντας το ενδιαφέρον μας και τη διάθεση για δράση, αποτινάσσοντας τις αγκυλώσεις και την ψυχολογική φθορά που αφήνει η δουλειά γραφείου και παράλληλα σε γεμίζει με ιδέες και ερεθίσματα αλλά και εμπειρία που μπορείς να μεταφέρεις στην καθημερινότητα της δουλειάς γραφείου.

Βασικό αντικείμενο των σεμιναρίων μας ήταν η αξιολόγηση και η διασφάλιση ποιότητας σε όλους τις βαθμίδες εκπαίδευσης. Βασικό moto της ομάδας μας είναι ότι η αξιολόγηση εφαρμόζεται “to improve not to prove”.. Με άλλα λόγια η αξιολόγηση δεν αποτελεί τιμωρητική διαδικασία που οδηγεί σε απόλυση, αλλά έχει ως στόχο τον εντοπισμό των αδύνατων σημείων εργαζομένων και οργανισμών και την παροχή ανατροφοδότησης για την βελτίωση τους ή και γιατί όχι την εξάλειψη αυτών των αδυναμιών. Για να μην θεωρητικολογούμε επιλέξαμε ως αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής το θεσμικό πλαίσιο της αυταξιολόγησης στη σχολική μονάδα (Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση) και του τετραετούς κύκλου ποιότητας για τα Πανεπιστήμια και τα ΤΕΙ.

Και τότε ξεκίνησαν τα δύσκολα, ή αν θέλετε η πρόκληση για κάθε εκπαιδευτή που σέβεται τον εαυτό του και το κοινό του.. Από την πρώτη στιγμή, από την πρώτη κουβέντα , από τη αρχή παρουσίασης της μεθοδολογίας η αμφιβολία, η αμφισβήτηση, ο προβληματισμός και η αντίδραση. Οι εκπαιδευόμενοι παρότι έχουν έρθει να εκπαιδευτούν στη μεθοδολογία και στα εργαλεία της αξιολόγησης εκφράζουν ανοιχτά την αμφιβολία για την σκοπιμότητα της, ψάχνουν τι κρύβεται πίσω από κάθε διαδικασία, ποια είναι η κρυφή ατζέντα που μπορεί να έχει η πολιτική ηγεσία για αυτούς και ως όχημα θα χρησιμοποιήσει την αξιολόγηση, τι μπορεί να πάθουν με το να συμμορφωθούν ή να μην συμμορφωθούν με τις διαδικασίες της αξιολόγησης.

Γιατί αντιμετωπίζει δυσκολίες και άρνηση η εφαρμογή της Αξιολόγησης Εκπαιδευτικού Έργου στις Σχολικές Μονάδες – Αποτελέσματα της Έρευνας του προγράμματος «Αξιολόγηση και Διασφάλιση Ποιότητας στην Εκπαίδευση» (EQUAS), του Πανεπιστημίου Αθηνών

του Κωνσταντίνου Μπουρλετίδη

                                      Συντονιστή της Μονάδας Διασφάλισης Ποιότητας

                                    του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

Η Εισαγωγή της Αξιολόγησης του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ελληνική Εκπαίδευση αντιμετωπίζει σημαντικά προβλήματα, στην εμπέδωση, στην αποδοχή και την εφαρμογή της από τις σχολικές μονάδες με αποτέλεσμα να είναι σχετικά μικρός ο αριθμός των σχολικών μονάδων που εφαρμόζουν την Υπουργική Απόφαση και προχωρά στην υλοποίηση των βημάτων που προϋποθέτει η μεθοδολογία.

Γιατί όμως οι συνδικαλιστές και μια μερίδα εκπαιδευτικών αντιδρούν στην Αυταξιολόγηση της σχολικής μονάδας? Είναι παράλογο και στερεοτυπικό να θεωρούν την Αξιολόγηση Εκπαιδευτικού Έργου, προθάλαμο απολύσεων και χειραγώγησης του εκπαιδευτικού συστήματος από το κράτος?

Η έρευνα που διεξήχθη στο πλαίσιο του ερευνητικού έργου του Πανεπιστημίου Αθηνών, «Αξιολόγηση και Διασφάλιση Ποιότητας στην Εκπαίδευση» είχε ως στόχο την ανάδειξη των σημείων που θα πρέπει να προσεχθούν  ιδιαίτερα, και εξηγούν σε πολύ μεγάλο βαθμό την αδυναμία εφαρμογής του προγράμματος ΑΕΕ στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Οι διαπιστώσεις και τα στοιχεία αφορούν προβλήματα στον αρχικό σχεδιασμό της δράσης από το Υπουργείο Παιδείας, στην μεθοδολογία που υιοθετήθηκε, στον τρόπο που έχει «επικοινωνηθεί» στη σχολική κοινότητα και στο τέλος σε θέματα κουλτούρας αλλά και κατάστασης στην οποία βρίσκονται σήμερα οι σχολικές μονάδες.

Η μεθοδολογία ακολούθησε το μοντέλο της ποιοτικής έρευνας. Στηρίχθηκε στη συλλογή και ανάλυση στοιχείων από πρωτογενείς και δευτερογενείς ερευνητικές πηγές. Οι δευτερογενείς πηγές  αφορούσαν τις Υπουργικές Αποφάσεις, το εκπαιδευτικό υλικό, τα εργαλεία και τη μεθοδολογία της ΑΕΕ όπως αυτή αποτυπώθηκε από την ομάδα έργου του ΙΕΠ και παρουσιάζεται στην ιστοσελίδα του Παρατηρητηρίου της ΑΕΕ, κείμενα συνδικαλιστικών φορέων και εκπαιδευτικών δημοσιευμένα στο διαδίκτυο, επιστημονικές προσεγγίσεις και μοντέλα για την αξιολόγηση εκπαιδευτικού έργου. Οι πρωτογενείς πηγές αφορούσαν δεδομένα που προέκυψαν από συνεντεύξεις και ομάδες εστίασης  (Focus Group) εκπαιδευτικών που συμμετείχαν στα εκπαιδευτικά σεμινάρια του προγράμματος EQUAS. Επίσης πρωτογενή δεδομένα προέκυψαν και από τις παρατηρήσεις και τα συμπεράσματα των εισηγητών των επιμορφωτικών προγραμμάτων οι οποίοι βρίσκονταν σε αλληλεπίδραση με τους εκπαιδευόμενους, και από τα δεδομένα των συναντήσεων συμβουλευτικής υποστήριξης των συμμετεχόντων εκπαιδευτικών.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από ίδιους πόρους του προγράμματος, χωρίς καμία χρηματοδότηση από το ΕΣΠΑ ή άλλες κρατικές πηγές και το γεγονός αυτό αν και λειτούργησε περιοριστικά λόγω των μικρών οικονομικών δυνατοτήτων εξασφάλισε την ανεξαρτησία του εγχειρήματος.  Υλοποιήθηκε από τον Μάιο του 2013 μέχρι τον Φεβρουάριο του 2014. Ουσιαστικά καλύπτει το μεσοδιάστημα από την ολοκλήρωση της πιλοτικής εφαρμογής της ΑΕΕ  μέχρι την πρώτη απόπειρα εφαρμογής στα σχολεία το σχολικό έτος 2013-2014

Αποτελέσματα – Συμπεράσματα της Έρευνας

Η έρευνα της υπάρχουσας κατάστασης σχετικά με την αξιολόγηση στις πρώτες δύο βαθμίδες εκπαίδευσης οδηγεί σε ορισμένες διαπιστώσεις που δεν φαίνεται να επιδέχονται αμφισβήτησης:

1.  Από το 1982 μέχρι σήμερα έχουν υπάρξει δεκατέσσερα νομοθετήματα (Προεδρικά Διατάγματα, Νόμοι, Υπουργικές Αποφάσεις κλπ), για την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών και του εκπαιδευτικού έργου, χωρίς ποτέ να εφαρμοστούν. Εξαίρεση αποτελεί το πλαίσιο για την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών των Προτύπων –Πειραματικών Σχολείων.

2. Στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα δεν υπήρξε σύστημα αξιολόγησης του συνολικού εκπαιδευτικού έργου αλλά προσπάθειες επιβολής συστήματος αξιολόγησης μόνο των  εκπαιδευτικών.

3. Δεν υπάρχει κουλτούρα αξιολόγησης στα ελληνικά σχολεία όπως και πουθενά στον ελληνικό δημόσιο τομέα.

4. Δεν υπάρχει εμπειρία ή επιμόρφωση σε θέματα αξιολόγησης εκπαιδευτικών και σχολικών μονάδων (εκτός από ορισμένα πιλοτικά προγράμματα και έρευνες).

5. Δεν υπάρχει η αναγκαία προετοιμασία και η κατάλληλη υποστήριξη του συστήματος για να υποδεχτεί την αξιολόγηση σε επίπεδο δομών, στελεχών και διαδικασιών, π.χ. Σύστημα συνεχιζόμενης επιμόρφωσης και επαγγελματικής εξέλιξης των εκπαιδευτικών με έμφαση/εστίαση στην ενδοσχολική επιμόρφωση, το οποίο πρέπει να δημιουργηθεί άμεσα.

6. Η σύγχρονη συγκυρία στην οποία επιχειρείται η θέσπιση συστήματος αξιολόγησης στην Εκπαίδευση, είναι η δυσκολότερη των τελευταίων δεκαετιών λόγω της οικονομικής κρίσης που πλήττει ευρύτερα στρώματα της ελληνικής κοινωνίας και συνδέεται με φαινόμενα   περιθωριοποίησης, οικονομικού και κοινωνικού αποκλεισμού. Επίσης φαίνεται η λανθασμένη διασύνδεση της αξιολόγησης με τη διαθεσιμότητα και την κατάργηση σχολικών μονάδων.

Η έρευνα αναδεικνύει οκτώ (8) σημεία στα οποία φαίνεται ότι εντοπίζεται η προβληματική και συγκεντρώνονται οι αδυναμίες εφαρμογής του συστήματος αξιολόγησης εκπαιδευτικού έργου στις σχολικές μονάδες και είναι τα εξής:

(α) Η εμμονή στην “τετράγωνα” λογική παρουσίαση του οράματος και της ανάγκης για αλλαγή

Όπως αναφέρεται και στην βιβλιογραφία, ο πρώτος και βασικός παράγοντας αποτυχίας είναι η εμμονή της ηγεσίας σε μια «τετράγωνα» λογική παρουσίαση του οράματος και της ανάγκης για αλλαγή. Η ηγεσία του Υπουργείου συνεργάστηκε με μια «επιτροπή σοφών», οι οποίοι συνέταξαν μια ολοκληρωμένη πρόταση εφαρμογής αυτοαξιολόγησης χωρίς την απαραίτητη διαβούλευση με τα ενδιαφερόμενα μέρη (γονείς, καθηγητές, μαθητές, τοπική κοινωνία).

Η πρόταση ως θεωρητική κατασκευή είναι επιστημονικά ορθή και φαίνεται ολοκληρωμένη όμως το προτεινόμενο μοντέλο εγκλωβίζει την έννοια της ποιότητας της εκπαίδευσης σε επτά θεματικά πεδία, προσδιορίζει επακριβώς τις διαδικασίες που θα πρέπει να ακολουθηθούν στα δύο χρόνια εφαρμογής του κάθε κύκλου αυτοαξιολόγησης, μη επιτρέποντας στις σχολικές μονάδες να διατυπώσουν το δικό τους όραμα όπως αυτό θα προκύψει από την ιδιαιτερότητα του κάθε σχολείου. Το όραμα ακολουθεί την πεπατημένη της υποχρεωτικής εφαρμογής μέσω Υπουργικής Απόφασης και δεν φαίνεται να εμπνέει τη σχολική κοινότητα. Επίσης η ανάγκη για αλλαγή όπως την εννοεί η ηγεσία έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την αλλαγή και την βελτίωση της ποιότητας του εκπαιδευτικού έργου όπως την αισθάνονται οι άνθρωποι του χώρου της εκπαίδευσης.

(β) Οι φορείς της αλλαγής λειτουργούν σε διαφορετικά επίπεδα σκέψης.

Η ανάγκη για αλλαγή που ενστερνίζεται το Υπουργείο αφορά κυρίως την αποδοτικότερη χρήση των οικονομικών πόρων, την ορθολογική κατανομή του προσωπικού και την ενίσχυση του εξεταστοκεντρικού ρόλου του σχολείου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτή της λογικής είναι η προτροπή της επιστημονικής ομάδας των καθηγητών που συνέταξαν τη μεθοδολογία της διαδικασίας αυτοαξιολόγησης να μην αναπτυχθούν δράσεις για την βελτίωση του Θεματικού πεδίου 1, (Υποδομές- Ανθρώπινο Δυναμικό), διότι αυτές δεν μπορούν να αλλάξουν βραχυπρόθεσμα εφόσον αποτελούν αποτέλεσμα αποφάσεων και επιλογών της ηγεσίας. Ενώ λοιπόν η ηγεσία της εκπαίδευσης ακολουθεί έναν πλήρη ελεγχόμενο και γραφειοκρατικό τρόπο διοίκησης της εκπαίδευσης, όπου όλα αποφασίζονται κεντρικά, ζητά από τις σχολικές μονάδες να υλοποιήσουν σχέδια δράσης για την βελτίωση τομέων όπως η σχέση μαθητών μεταξύ τους, οι σχέσεις μαθητών –εκπαιδευτικών, σχολείου – γονέων, εκπαιδευτικών διαδικασιών, περιορισμού της σχολικής διαρροής, ανάπτυξης κοινωνικών δεξιοτήτων κ.α.

Η αλλαγή σε αυτούς τους τομείς δεν μπορεί να επιτευχθεί εφόσον το πλαίσιο και οι στόχοι ορίζονται μόνο από το Υπουργείο. Για παράδειγμα είναι δύσκολο να αυξηθεί η συμμετοχή των μαθητών του Λυκείου σε ενδιαφέρουσες δράσεις ανάπτυξης κοινωνικών δεξιοτήτων, εφόσον έχουν ως προτεραιότητα την επιτυχία στης Γενικές Εξετάσεις το πλαίσιο των οποίων συνεχίζει να ορίζει το Υπουργείο, και τις  οποίες με πρόσφατο νομοθέτημα του «αναβάθμισε» και «ενίσχυσε».  Πιο συγκεκριμένα όλα τα μαθήματα, όλων των τάξεων του λυκείου θα έχουν συγκεκριμένη βαρύτητα στη διαμόρφωση της βαθμολογίας στις πανελλήνιες εξετάσεις, με τη λογική του σταθμικού μέσου όρου ως πέμπτο μάθημα.

Παράλληλα η έρευνα πεδίου στο  τμήμα που αναφέρεται στην ανάγκη για αλλαγή αποτυπώνει την άποψη που έχουν πολλοί εκπαιδευτικοί ως φορείς της αλλαγής στην ποιότητα του εκπαιδευτικού έργου για το προτεινόμενο πρόγραμμα αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα. Πιο συγκεκριμένα πιστεύουν ότι δεν θα συμβάλλει σε βελτιώσεις διότι η    αυτοαξιολόγηση φαίνεται, κατά τους εκπαιδευτικούς, να είναι υποκριτική με προφανή στόχο να μεταθέσει τις ευθύνες για ότι συμβαίνει στην κοινωνία, κυρίως στη σχολική μονάδα και στους εκπαιδευτικούς. Οι εκπαιδευτικοί και κυρίως οι συνδικαλιστές υπογραμμίζουν ότι μέσω της ΑΕΕ επιδιώκεται, ολοφάνερα, να αθωωθεί η πολιτεία από τις διαχρονικές της ευθύνες για την εγκατάλειψη του Δημόσιου Σχολείου, σε μια περίοδο  μάλιστα που  οι δαπάνες για την παιδεία ελαχιστοποιούνται,  οι διορισμοί μονίμων κι αναπληρωτών εκπαιδευτικών μειώνονται  δραματικά, οι εκπαιδευτικές άδειες καταργούνται και επιβάλλεται η αύξηση των μαθητών ανά τμήμα. Η διαχείριση της εκπαιδευτικής καθημερινότητας (μεγάλα τμήματα, οικονομικά και κοινωνικά εξαθλιωμένοι εκπαιδευτικοί, εκρηκτική κοινωνική κατάσταση λόγω κρίσης), χρεώνεται αποκλειστικά και μόνο στη σχολική μονάδα, ενώ απενοχοποιείται  η κεντρική εξουσία. Για παράδειγμα πουθενά στο σύστημα ΑΕΕ δεν γίνεται αξιολόγηση των κεντρικών δομών του Υπουργείου ή των ανθρώπων που λαμβάνουν αποφάσεις για το εκπαιδευτικό σύστημα και ουσιαστικά επηρεάζουν το εκπαιδευτικό έργο στο σχολείο.

Το Πείραμα του Milgram και η εφαρμογή των...μνημονίων

Πολλές φορές αναρωτιόμαστε πως είναι είναι δυνατόν Έλληνες πολιτικοί με ιδιαίτερο κυνισμό να εφαρμόζουν ανάλγητες πολιτικές που οδηγούν στην εξαθλίωση μεγάλου μέρους του Ελληνικού Λαού.. Σκέφτεται κανείς για παράδειγμα πως εξηγείται ένας φιλήσυχος -υστερικός βιβλιοπώλης που αναλαμβάνει Υπουργός Υγείας, με ιδιαίτερη σκληρότητα να αποδέχεται την εξόντωση ηλικιωμένων ασφαλισμένων, οι οποίοι δεν βρίσκουν φάρμακα ή δεν μπορούν να κλείσουν ραντεβού στο ΠΕΔΥ, στο όνομα μιας εξυγίανσης - μεταρρύθμισης... Πως ο υπάλληλος της ΔΕΗ δέχεται να κόψει το ρεύμα από έναν άνεργο ή άπορο, ξέροντας ότι έτσι τον ταπεινώνει, τον υποβάλει σε ένα διαρκές βασανιστήριο και πιθανότατα θέτει σε κίνδυνο τη ζωή του. Πως ο υπάλληλος της εφορίας ή της τράπεζας που υπογράφει την κατάσχεση κάποιου σπιτιού για 1.000 ευρώ χρέος, το εκτελεί χωρίς τύψεις και με άνεση..

Το πείραμα του Μιλγκραμ (The Milgram Experiment) ήταν μια σειρά πειραμάτων κοινωνικής ψυχολογίας που διενεργήθηκαν από τον ψυχολόγο του Πανεπιστημίου του Γιέηλ (Yale), Stanley Milgram. Μετρήθηκε η προθυμία των συμμετεχόντων στο να υπακούν ένα πρόσωπο (Επιστήμονα) που συμβολίζει εξουσία και αυθεντία, όταν αυτός τους ζητούσε να κάνουν πράγματα που αντιτίθενται στην συνείδησή τους.

Τα πειράματα ξεκίνησαν τον Ιούλιο του 1961, τρεις μήνες μετά την έναρξη της δίκης του Γερμανού ΝΑΖΙ Adolf Eichmann για το Ολοκαύτωμα. Το πείραμα καλούνταν να απαντήσει στο ερώτημα: "Ο Eichmann και οι συνεργοί του, είχαν κοινό σκοπό τουλάχιστον ως αναφορά το σκοπό του Ολοκαυτώματος;".

Το πείραμα του Milgram, μια διαχρονική προσέγγιση στη σκληρή πλευρά της ανθρώπινης φύσης, έδωσε την απάντηση.. Μπορείς να κάνεις την πλέον αποτρόπαια πράξη εις βάρος των συνανθρώπων σου, να προξενήσεις πόνο και εξαθλίωση αρκεί κατά τον Milgram:

(α) Να πιστεύεις ότι υπηρετείς ένα σημαντικό ανώτερο σκοπό (Σωτηρία της Χώρας)

(β) Να σε διατάζει κάποιος ανώτερος ο οποίος έχει την ευθύνη οπότε εσύ απλά εκτελείς εντολές (Τρόικα, Μνημόνιο)

(γ) Να σου ασκείται συνεχή πίεση για να ολοκληρώσεις (έλεγχοι, δόσεις)

(δ) Να σου εκχωρηθεί εξουσία 

Το πλέον σημαντικό και συγκλονιστικό συμπέρασμα όμως του πειράματος, το οποίο έχει επαναληφθεί πολλές φορές, είναι ότι επτά στους δέκα από εμάς, μπορούν να προβούν στις πλέον αποτρόπαιες πράξεις, αρκεί να συντρέχουν οι ανωτέρω τέσσερις προϋποθέσεις.

Τα πειράματα του Milgram έδειξαν ότι είναι δυνατόν εκατομμύρια συνεργοί απλά να ακολουθούν τις εντολές τους, ακόμα κι αν αυτές παραβιάζουν τις βαθύτερες ηθικές αρχές τους.

 Η ιστορία του Πειράματος

Κατά τη διάρκεια του Β Παγκοσμίου Πολέμου ο Γερμανός Αξιωματικός των Ναζί, Adolfh  Eichmann,   θεωρήθηκε υπεύθυνος για την εξόντωση  εκατομμυρίων ατόμων μέσα σε θαλάμους αερίων και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Τα αποτρόπαια αυτά εγκλήματα πραγματοποιήθηκαν λόγω υπακοής και εκτέλεσης εντολών και όπως υπογραμμίζει και ο Snow  η αναδρομή της ιστορίας αποτελεί απόδειξη αυτής της διαπίστωσης. (Γεώργας, 1999:61).